Τοῦ Δημήτρη Ἀθ. Ἀλεξανδράκη Τὸ ζήτημα τῶν "Ρομὰ" εἶναι φιλοσοφικὸ στὸν πυρῆνα του καὶ ὄχι φυλετικό.
Μελετῆστε το πρὶν ἐξελιχθεῖ σὲ ἰδεολογία. Γιὰ νὰ συνειδητοποιήσει κανείς, τὴν συγκρότηση τῶν οἰκογενειῶν στὴν ἀρχή, τῶν ὁμάδων στὸ πέρασμα τῆς ἱστορίας καὶ τὴν ἐξέλιξή τους σήμερα σὲ ὁλόκληρους συνοικισμούς, τῶν «Ρομὰ» ὅπως τοὺς ὀνομάτισαν προσφάτως, ἀρκεῖ νὰ κάνει μερικὲς ἐρωτήσεις στὸν ἑαυτό του. Γιατί ἔχουν τόσα ὀνόματα; Στὴν Ἑλλάδα τοῦ 1928[1] τοὺς ὀνομάζουν «Γύφτους», «Ἀθίγγανους», «Ἀτσίγγανους», «Τσιγγάνους» «Τουρκόγυφτους», «Καλέ», «Μελλελέ», «Μανούς», «Ρόμ», (Θηλυκὸ Ρόμνι), «Κατσίβελλους», «Ρομανίτσαβε», «Γαντζάους», «Σίντιδες», «Ζαπαράδες», «Ρόμους», «Νετότσους», «Βουλγαρόγυφτους». Ἦταν ἀνεξάρτητη ἡ ἐπιβίωσή τους ἀπὸ τὰ ἱστορικὰ γεγονότα;
Ὡς πρὸς τὴν διεθνῆ πλευρὰ τοῦ ζητήματος, μιὰ πρώτη ἐρώτηση εἶναι ἡ ἑξῆς. Τί ἀπέγιναν οἱ δοῦλοι; Ὑπάρχουν πολλὲς καταγεγραμμένες ἀναφορὲς γιὰ τοὺς δούλους. Μπορεῖτε νὰ βρεῖτε ἐδῶ γιὰ παράδειγμα τοὺς νόμους του Χαμουραμπί. Λέει λοιπὸν κάποιος ἀπὸ αὐτούς. «Ἂν κάποιος βρεῖ δραπέτη ἀρσενικὸ ἢ θηλυκὸ δοῦλο στὴν ὕπαιθρο καὶ νὰ τὸν φέρει στὰ ἀφεντικά του, ὁ κύριος τῶν δούλων θὰ τὸν πληρώσει δύο σίκλους ἀσήμι.» Ἄρα ὅπως προκύπτει ἐξ αὐτοῦ, κάποιοι δοῦλοι δραπέτευαν. Ποὺ θὰ πήγαιναν ὅμως γιὰ ἀσφάλεια; Σαφέστατα ὄχι κοντὰ στὴν οἰκία τοῦ ἀφεντικοῦ, ἀλλὰ οὔτε κοντὰ σὲ οἰκίες ποὺ ἦταν γνωστός. Οἱ παρυφὲς τῶν πόλεων παρεῖχαν ἕνα σίγουρο κατάλυμα, ἀλλὰ καὶ ὁρμητήριο γιὰ τὴν εὕρεση τροφῆς. Αὐστηροὶ νόμοι ἀκόμη καὶ γιὰ τοὺς ἐλεύθερους. Ἂν ἕνας ἐλεύθερος εὕρισκε δούλους, ποὺ δὲν ἀποκάλυπταν τὸ ὄνομα τοῦ ἰδιοκτήτη/ἀφεντικοῦ, εἶχε τὴν ὑποχρέωση νὰ τοὺς παραδώσει στὸ παλάτι. Διαφορετικὰ ἂν τοὺς εὕρισκαν σπίτι του, τότε αὐτὸς τιμωροῦνταν μὲ θάνατο. Μιὰ ἄλλη ἀναφορά μας λέει ὅτι, στὴν ἀρχαία Ρώμη προσλαμβάνονταν συλλῆπτες, ἐπαγγελματίες κυνηγοὶ σκλάβων ποὺ δραπέτευαν.[2]
Ἡ δεύτερη ἐρώτηση, εἶναι ἀναφορικὰ μὲ τὰ φυλετικὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ βλέπουμε στοὺς Ρομά. Γιατί μέσα στοὺς Ρομά, συναντοῦμε πρόσωπα ποὺ παραπέμπουν – μὲ συγκριτικὰ στοιχεῖα πρὶν τὴν ἔλευση τῆς τηλεόρασης - σὲ Αἰθίοπες, σὲ Ἰνδούς, σὲ Φιλιππινέζους, ἀκόμη καὶ σὲ Κορεάτες; Πολλοὶ δοῦλοι ἀποκτήθηκαν μέσῳ τῶν πολέμων καὶ δὲν νομίζω πὼς μπορεῖ κάποιος νὰ τὸ ἀρνηθεῖ ὡς ἀξίωμα. Εἴδαμε παραπάνω ἀπὸ τὴν ἐποχή του Χαμουραμπὶ στὴν Μεσοποταμία τὸ 1780 π.χ., νόμους γιὰ τοὺς σκλάβους/δούλους. Ἂς πάρουμε ἐνδεικτικὰ τὴν Ρωμαϊκὴ περίοδο, γιατί τὸ μέγεθος τῆς ἐπικράτειά της ἦταν μεγάλο καὶ βρίσκεται ἐγγύτερα χρονικά, μὲ περισσότερες γραπτὲς ἀναφορές. Θὰ μπορούσαμε νὰ ποῦμε πὼς βρίσκεται κάπου στὸ μέσον τῶν ἱστορικῶν χρόνων. Στὴ σελίδα τῆς Wikipedia γιὰ τὴν δουλεία στὴν ἀρχαία Ρώμη, ἐδῶ, ἀναφέρεται πὼς σύμφωνα μὲ ἐκτιμήσεις γύρω στὸ 30 μὲ 40% τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Ἰταλίας τὸν 1ο αἰῶνα π.Χ ἦταν σκλάβοι. Ἀναφορὲς γιὰ ἑκατοντάδες ἕως δεκάδες χιλιάδες αἰχμαλώτους σὲ κάθε πόλεμο ποὺ οἱ περισσότεροι πωλοῦνταν στὰ σκλαβοπάζαρα. Συνεπῶς ἀπὸ τὶς ἀπαρχὲς τῆς ἱστορίας ἕως τὸν 20ο αἰῶνα μετακινοῦνταν πληθυσμοί, μέσῳ τῆς δουλείας, «ἀπὸ τὸ ἕνα ἄκρο τῆς γῆς στὸ ἄλλο». Τὸ 1981 καταργήθηκε ἐπισήμως ἡ δουλεία στὴν Μαυριτανία, ἐδῶ.
Γιὰ τὴν ἐθνικὴ πλευρὰ τοῦ ζητήματος μποροῦμε νὰ κάνουμε ἀκόμη περισσότερες ἐρωτήσεις. Ὑπάρχουν ἐνδείξεις γιὰ τὴν ὕπαρξη δουλείας κατὰ τὴν Μινωικὴ περίοδο τὸ 1450-1200 π.Χ. ἐδῶ. Ἡ Ἑλληνικὴ Γραμματεία βρίθει ἀπὸ ἀναφορὲς γύρω ἀπὸ τὴν δουλεία. Στὰ 146 π.Χ., μετὰ ἀπὸ τὴν πτώση τῆς Κορίνθου, ἡ Δῆλος ἔγινε ἕνα μεγάλο ἐμπορικὸ κέντρο ὥστε, ὅπως μᾶς διηγεῖται ὁ Στράβωνας στὰ Γεωγραφικά Βιβλίο ΙΔ΄, 5.2 :
«... καὶ τὸ ἐμπόριον οὐ παντελῶς ἄπωθεν ἦν μέγα καὶ πολυχρήματον͵ ἡ Δῆλος͵ δυναμένη μυριάδας ἀνδραπόδων αὐθημερὸν καὶ δέξασθαι καὶ ἀποπέμψαι͵ ὥστε καὶ παροιμίαν γενέσθαι διὰ τοῦτο ἔμπορε͵ κατάπλευσον͵ ἐξελοῦ͵ πάντα πέπραται. αἴτιον δ᾽ ὅτι πλούσιοι γενόμενοι Ῥωμαῖοι μετὰ τὴν Καρχηδόνος καὶ Κορίνθου κατασκαφὴν οἰκετείαις ἐχρῶντο πολλαῖς· ὁρῶντες δὲ τὴν εὐπέτειαν οἱ ληισταὶ ταύτην ἐξήνθησαν ἀθρόως͵ αὐτοὶ καὶ ληιζόμενοι καὶ σωματεμποροῦντες.»
(«... καὶ τὸ ἐμπόριο δὲν ἦταν καθόλου ἀσήμαντο οὔτε χωρὶς μεγάλη ἀπόδοση· ἡ Δῆλος μποροῦσε μέσα σὲ μία μόνο ἡμέρα νὰ δεχτεῖ καὶ νὰ στείλει δεκάδες χιλιάδες δούλους, ὥστε γι’ αὐτὸ νὰ γίνει καὶ παροιμία: "Ἔμπορε, μπὲς στὸ λιμάνι, ξεφόρτωσε· ὅλα ἔχουν πουληθεῖ". Ἡ αἰτία ἦταν ὅτι οἱ Ρωμαῖοι, ἀφοῦ πλούτισαν μετὰ τὴν καταστροφή της Καταστροφὴ τῆς Καρχηδόνας καὶ τῆς Καταστροφὴ τῆς Κορίνθου, χρησιμοποιοῦσαν πολλοὺς οἰκιακοὺς δούλους· καὶ οἱ πειρατές, βλέποντας πόσο εὔκολη ἦταν αὐτὴ ἡ εὐκαιρία, πλήθυναν μαζικά, κάνοντας καὶ οἱ ἴδιοι πειρατεῖες καὶ ἐμπόριο δούλων. ...»)
Δὲν θὰ ἑστιάσουμε ἐδῶ στὴν σύγκρουση ἀνάμεσα στὴν Κλυταιμνήστρα καὶ τὴν αἰχμάλωτη παλλακίδα/δούλη Κασσάνδρα. Πολλὰ λέγονται γιὰ τοὺς σεξουαλικοὺς ἀνταγωνισμοὺς μεταξὺ τῶν νομίμων συζύγων καὶ τῶν παλλακίδων, ἰδιαίτερα ὅταν οἱ νόμιμες ἦταν στεῖρες. (ἐδῶ). Θὰ ἐπικεντρωθοῦμε στὸ ἑξῆς. Τί ἀπέγιναν τὰ παιδιὰ ἀπὸ τὶς δοῦλες ποὺ δραπέτευαν ἢ ἐλευθερώθηκαν καὶ ἐκδίδονταν γιὰ τὴν ἐπιβίωση; Ποιά παιδεία καὶ ποιά θαλπωρὴ θὰ μποροῦσε νὰ τοὺς προσφέρει μιὰ πάμφτωχη μητέρα ἀπὸ τὴν ἄλλη ἄκρη τοῦ τότε γνωστοῦ κόσμου, ποὺ δὲν ἤξερε κἂν τὴν Ἑλληνικὴ γλῶσσα; Τὰ γλωσσικὰ καὶ τὰ πολιτιστικά της στοιχεῖα ἦταν ὅσα θυμόταν ἀπὸ τὴν μακρινὴ Ἰνδία, τὴν μακρινὴ Περσία, τὴν Αἴγυπτο. Αὐτὰ ποὺ μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου ἀπόμειναν νὰ φαντάζουν γιὰ μᾶς ὡς πολιτισμὸς καὶ ἐξέλιξη ἑνὸς λαοῦ, μιᾶς φυλῆς, μιᾶς ράτσας ἢ ὅπως ἀλλιῶς θέλετε νὰ τὸ πεῖτε.
Ἄς πάρουμε τώρα μιὰ ἄλλη πτυχὴ τοῦ θέματος. Πόσους αἰχμαλώτους ἔφεραν οἱ θαλασσοπόροι Μινωίτες καὶ τοὺς χρησιμοποιοῦσαν ὡς δούλους; Τί ἀπέγιναν οἱ στρατιῶτες τῶν Περσῶν ὅταν ἀποχώρησαν οἱ Πέρσες ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα; Γύρισαν ὅλοι πίσω; Τί μισθοφόρους εἶχε; Ἀσιᾶτες; Ἀφρικανούς; Εὐρωπαίους; Τί αἰχμαλώτους ἔφερναν καὶ τοὺς χρησιμοποιοῦσαν σὰν δούλους οἱ Ἀθηναῖοι, οἱ Σπαρτιᾶτες, οἱ Μακεδόνες; Τὸ 1824, ὁ Ἰμπραήμ, κατὰ τὴ διάρκεια τῆς ἑλληνικῆς ἐπανάστασης, στάλθηκε ἀπὸ τὸν πατέρα του στὴν Πελοπόννησο γιὰ νὰ βοηθήσει τοὺς Ὀθωμανούς, ἐπί κεφαλῆς στρατιᾶς Αἰγυπτίων, ποὺ σὲ κάποια φάση μὲ τὶς διαδοχικές ἐνισχύσεις, ἔφτασε τοὐλάχιστον τὶς 35.000. Τί ἀπέγιναν οἱ στρατιῶτες τοῦ Ἰμπραήμ, μετὰ τὴν ἧττα του στὸ Ναυαρῖνο; Ἔφυγαν ὅλοι γιὰ Κάϊρο; Μήπως κάποιοι παρέμειναν στὴν Πελοπόννησο; Θυμᾶμαι μικρὸς (~1963) στὴν ἐκκλησία τοῦ χωριοῦ νὰ ἐργάζεται καὶ ἕνας Ἰταλὸς στὴν κατασκευὴ τῶν μωσαϊκῶν. Ἀλήθεια ξέρει κανεὶς πόσοι Γενοβέζοι, πόσοι Γενουάτες, πόσοι Τοῦρκοι, πόσοι Ἀγαρηνοί, πόσοι Βούλγαροι, πόσοι Ἰταλοί, παρέμειναν στὴν Ἑλλάδα, ὅταν ἔφυγαν οἱ στρατοὶ καὶ οἱ ἀφέντες τους;
Ποῦ ἐνσωματώθηκαν ὅλοι αὐτοὶ ποὺ παρέμειναν, οἱ ἀπροσάρμοστοι στὸν πολιτισμὸ τῆς περιοχῆς καὶ κυρίως αὐτοὶ ποὺ δὲν ἤξεραν καθόλου τὴν Ἑλληνικὴ γλῶσσα; Ὀργίζομαι καὶ θέτω ἕνα διαφορετικοῦ τύπου ἐρώτημα! Μήπως μέχρι τὸν 20ο αἰῶνα δὲν ὑπῆρχε οἰκονομικὴ διαστρωμάτωση καὶ ὅλα ἦταν δίκαια καὶ εἰρηνικά; Ποιοί ἦταν στὸ χαμηλότερο ἐπίπεδο - μὲ σημερινοὺς ὅρους - τὸ 1600, τὸ 1700, ἀκόμη καὶ τὸ 1900 μ.Χ; Μήπως αὐτοὶ ποὺ δὲν κατεῖχαν οὔτε ταυτότητα; Ποὺ γιὰ νὰ ἐπιβιώσουν ἐνέδιδαν σὲ κάθε ἀπεχθῆ ἀκόμη καὶ ἀποτρόπαια ἐργασία;
Ὁ ποιητὴς τοῦ 1821, Ἀριστοτέλης Βαλαωρίτης ἔγραψε γιὰ τὴν ὥρα τοῦ μαρτυρικοῦ θανάτου του Κατσαντώνη:
«Δυὸ γύφτοι τὸν ἐστρώσανε δεμένονε στ’ ἀμόνι
κι ἀρχίσανε μὲ τὸ σφυρὶ νὰ τὸν πελεκᾶνε.
Σκλῆθρες πετᾶν τα κόκαλα, σκορπᾶνε τὰ μεδούλια,
νεῦρα, κομμένα κρέατα, σέρνονται σὰν ξεσκλίδια
καὶ κεῖνος τηράει τὸν οὐρανὸ καὶ γλυκοτραγουδάει:
Χτυπᾶτε, πελεκᾶτε μὲ σκυλιά, τὸν Κατσαντώνη
δὲν τὸν τρομάζει Ἀλήπασας, φωτία, σφυρὶ κι ἀμόνι.»
Οἱ περιφερόμενοι, ποὺ ἔκλεβαν, ἐπαιτοῦσαν, ἔπαιζαν μουσική, ἦταν πλανόδιοι τεχνῖτες, ἀρκουδιάρηδες, ἀπατεῶνες καὶ τόσα ἄλλα. Ὅσοι μπόρεσαν νὰ ἀσκήσουν ἕνα ἐπάγγελμα μικρῆς κλίμακας, δημιούργησαν τὶς ὁμάδες, ὅπως σιδερᾶδες, γανωτῆδες, ξυλουργοί, καλαθοπλέχτες... Θυμᾶμαι αὐτοὺς ποὺ ἐπισκεύαζαν στὰ χωριὰ τὰ χτένια στοὺς ἀργαλειούς. Σὲ μιὰ τέτοια ὁμάδα στὴν Κομοτηνή, τοὺς Ποριζαρτζία (= Κοσκινάδες) ἐνσωματώθηκαν οἱ Καλπαζάϊα ποὺ ἦταν πρόσφυγες ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη ποὺ ἦρθαν τὸ 1922.[3] Μήπως πρόκειται γιὰ σύμπτυξη κυνηγημένων; Γιὰ ποιά φυλὴ μιλᾶμε λοιπόν;
Ποιός γλωσσολόγος μπορεῖ νὰ ἀποδείξει, πὼς ἡ γλῶσσα ποὺ χρησιμοποιοῦν εἶναι ἡ ἐξέλιξη μιὰ πολὺ ἀρχαίας γλώσσας; Ὅταν ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα κινδυνεύει νὰ χαθεῖ, μὲ τόσα γραπτὰ ἀνὰ τοὺς αἰῶνες, πῶς ἡ γλῶσσα τῆς "φυλῆς των Ρομὰ" ἀπὸ τὴν μακρινὴ Ἰνδία διατηρεῖται; Ὑπάρχουν γραπτὰ στοιχεῖα; Γράφει ὁ Κωστῆς Παλαμᾶς στὸ Δωδεκάλογο τοῦ Γύφτου:
«...λόγια ἀπὸ κάθε λαὸ κλέβουν,
καὶ στὰ δικά τους τὰ ταιριάζουν
τὰ ξένα λόγια, καθὼς ζεύουν
τὰ ζὰ στὰ κάρα τους ἀπάνου,
ποὺ εἶναι μαζώματα καὶ κεῖνα
τῆς ἀρπαξιάς, κι εἶν’ ἀπ’ ὁλοῦθε. »
Πρόκειται, κατὰ τὴν ἐκτίμησή μου, γιὰ ἕνα ἀκραῖα συνωμοτικὸ συγκαλυμμένο κρᾶμα λέξεων ποὺ χρησιμοποιήθηκε καὶ καλλιεργήθηκε αἰῶνες τώρα ὡς ἐργαλεῖο γιὰ τὴν ἐπιβίωσή των. Ἐνδεικτικὰ ἀναφέρω τὴν ἔκφραση "κὲρ ἰπομονί, κα νακχὲλ = κάνε ὑπομονή, θὰ περάσει" Ἂς θυμηθοῦμε τὰ καλιαρντά καὶ τὴν σχέση της μὲ τὴν Ρομανί.
Καὶ τώρα ποὺ σταμάτησαν οἱ μπαλαμές - ὅπως μᾶς ἀποκαλοῦν ἐμᾶς τοὺς ἄλλους(;) νὰ γεννοβολοῦν, αὐτοὶ συνεχίζουν νὰ γεννοβολοῦν ἀπὸ 14 ἐτῶν. Αὐξάνονται ἰλιγγιωδῶς. Μὲ τὰ ἐπιδόματα γέννησης, μονογονεϊκῶν οἰκογενειῶν, τέκνων, ὑποτυπώδους φοίτησης τῶν παιδιῶν στὰ σχολεῖα καὶ ὅσα ἴσως δὲν γνωρίζω ποὺ λαμβάνουν, ἀπελευθερώνονται ἀπὸ τὴν ὑποχρέωση γιὰ ἐργασία. Μὲ τὸ χάϊδεμα γιὰ μικροκλοπὲς ἀποθρασύνονται καὶ θεωροῦν τὴν κλοπὴ δικαίωμα. Ἡ φροντίδα γιὰ τὰ μικρὰ παιδιά τους περιορίζεται σὲ μερικούς - γιατί δὲν εἶναι ὅλοι τὸ ἴδιο -στὸ νὰ παραμένουν ζωντανά. Θεωροῦν ὑποχρέωση τοῦ κράτους νὰ φροντίσει τὰ πάντα γιὰ αὐτοὺς καὶ δικαίωμά τους νὰ παρέχουν ἀνενδοίαστα, εἴτε τὸ γνωρίζουν εἴτε ὄχι παραβατικὲς ὑπηρεσίες.
Γιὰ αὐτό σας λέω!
Τὸ ζήτημα τῶν Ρομὰ εἶναι φιλοσοφικὸ στὸν πυρῆνα του καὶ ὄχι φυλετικό. Μελετῆστε το πρὶν ἐξελιχθεῖ σὲ ἰδεολογία.
[1] Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια «ΠΥΡΣΟΣ» έκδοση 1928
[2] Η ζωή στην αρχαία Ρώμη / Life in Roman Empire, Stanford Mc Krause.
[3] ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΡΟΜΑΝΙ ΓΛΩΣΣΑΣ (ΕΛΛΗΝΟΡΟΜΑΝΟ) του ΙΩΑΝΝΗ ΓΕΩΡΓ. ΑΛΕΞΙΟΥ
